محمد حسن خان اعتماد السلطنه

24

صدر التواريخ يا تاريخ صدور قاجار ( فارسى )

ميرزا محمد شفيع ديگر به امور دولتى مداخله نكرده به خانه نشست و منتظر شد كه اين حريف بدقمار و اين شريك بدكار را خيانت آشكار شود و روزگارش در رسد ، آنوقت به اين امر خطير پردازد و واقعا همانطور شد كه ميرزا شفيع مقصود داشت ، تواتر حكايات و شيوع روايات ، پرده از روى اين شاهد برداشته است و سردفتر اهل فضل و دانش مهين شاهزاده خردمند ، مرحوم اعتضاد السلطنه در تأليف خودشان مسمى به اكسير التواريخ كه خوبترين تاريخها است همينطور ذكر مىفرمايند . در آن تاريخ در شرح حال وزراى قاجاريه كه اول ايشان حاجى ابراهيم خان است ، مطالبى مىنگارد كه ما بعضى از آن عبارات را در اينجا عينا درج مىكنيم . نقل از اكسير التواريخ : « از مسموعات اهل زمان و تحريرات مورخين چنين مستفاد مىشود كه حاجى ابراهيم خان واقعا در نهايت عقل و كياست و حذق و فراست بوده است ، هرچند كه روزگار اقبال كند و هرچند كه دورهء هرج و مرج باشد ، ليكن تا يك دانائى و بينش در كسى نباشد چگونه مىتواند كه از كدخدائى شيراز به وزارت ايران برسد ، اين صدر والاقدر فطرتا شخصى متين و انسانى رزين بوده كه حزم و متانت وافرى داشته است و شرايط و لوازم هرگونه كارى را نيكو مىدانسته است » و برطبق اين مدعا قضيه‌ايست كه نواب سلطان احمد ميرزاى عضد الدوله كه از اولاد خاقان مغفور فتحعلى شاه

--> و نيز در مقدمهء كه براى كتاب اميركبير و ايران تأليف فريدون آدميت در صفحات ( ز ) و ( ج ) چنين مىنويسد . « . . . شايد كمتر كسى بداند ، چه عواملى دركار بود ، كه منجر به قتل حاجى ميرزا ابراهيم خان اعتماد الدوله شيرازى شده كه در يك روز تمام اعوان و انصار او را با خودش گرفتار نموده با بدترين وضعى به قتل رسانيدند . . . . . . در اين يكصد و پنجاه سال اخير سوانح بسيار ناگوارى بر ما گذشت كه كسى بطور صحيح از جريان آن اطلاعى به دست نياورده ، در حقيقت تمام اين سوانح تلخ زيان‌آور نتيجه مستقيم يا غير مستقيم دخالت‌هاى عمال سياسى اجانب در ايران بوده . در اوايل امر فتحعلى شاه با رأى و با تدبير حاجى ميرزا ابراهيم خان اعتماد الدوله توانست ماجراجويان داخلى را قلع‌وقمع نمايد . زمانى كه سرجان ملكم وارد ايران شد 1215 ه . ق . - 1800 م . ) فتحعلى شاه در كمال اقتدار بود ، تمام گردنكشان ايران نيز به اطاعت او درآمده بودند ، با ورود ملكم به دربار ايران ، انعقاد معاهدهء تعرضى و تدافعى بين دولت ايران با دولت انگليس در مقابل اتحاد روس و فرانسه كه در تهيهء حمله به هندوستان بودند انجام گرديد . البته اولين وهله بود كه ايران به دامن سياست خطرناك اروپا كشيده شد و پس از رفتن ملكم يگانه مرد مآل‌انديش و مقتدر ايران ، حاجى ابراهيم خان اعتماد الدوله به دسايس خودى و بيگانه كشته شد و صدارت ايران به دست ميرزا شفيع خان مازندرانى بله و كودن و گول افتاد . »